Ziemia Bystrzycka położona w obniżeniu pomiędzy Górami Bystrzyckimi a Masywem Śnieżnika, w południowej części Kotliny Kłodzkiej, przy ważnym z dawien dawna trakcie wiodącym z południa na północ od wieków była miejscem wędrówek i osiedlania się ludności. Szlaki odkryte przez Celtów, wykorzystywali także starożytni Rzymianie, którzy przez Przełęcz Międzyleską docierali nad Bałtyk w poszukiwaniu cennego bursztynu. Na terenach wokół Bystrzycy odnaleziono również ślady osadnictwa łużyckiego. 

Zaczątkiem Bystrzycy jako miasta była osada powstała przy trakcie komunikacyjnym, która wspomagana przez zasobne okoliczne wsie stała się kolebką późniejszego miasta. Nie znamy co prawda aktu lokacyjnego, ale można przyjąć przypuszczenie, że Bystrzycę lokowano na prawie zachodnim ok. połowy XIII w. Właśnie z tego okresu pochodzi najstarszy Bystrzycki zabytek - kościół parafialny Św. Michała Archanioła. Z 4 lipca 1319 r. pochodzi jeden z najdawniejszych dokumentów dotyczących Bystrzycy, nadający w imieniu króla Jana Luksemburskiego wójtostwa oraz innych przywilejów Jakubowi Rückerowi, który zasłużył się miastu wznosząc mury obronne. Ich pozostałości są dziś wielką atrakcją miasta. W ciąg fortyfikacji wbudowano bramy wzmocnione basztami - jedną z takich baszt, którą można oglądać do dziś jest tzw. Wieża Rycerska. W kierunku Wrocławia wyjeżdżano Bramą Kłodzką, a do podróży w kierunku południa wykorzystywano Bramę Dolną, zwaną potem Wodną. Wewnątrz murów rozplanowano miasto, a wznoszono je z zachowaniem wszelkich prawidłowości kunsztu urbanistycznego, biorąc pod uwagę zarówno problem wiejących wiatrów, jak i odpływu wody - to dlatego rynek usytuowany, jest na stoku. 
W tym okresie Bystrzyca przeżywała jeden ze swych okresów rozkwitu - uprawiano z powodzeniem handel (między innymi handlowano solą, co wtedy należało do niecodziennych przywilejów, a także przyprawami korzennymi) oraz rzemiosło, w tym najpopularniejsze sukiennictwo. Ale w niespokojnej epoce schyłku średniowiecza miasto nie ustrzegło się wojen i zamieszek. W XV w. dotknęły, je najazdy husyckie. Bystrzyca została złupiona i spalona, uległa tez zarazie i klęsce pożarów - w 1475 r. spłonęło doszczętnie całe miasto. 
Do wyludnionych okolicznych osad i miast powoli wracało życie. Przybywało ludności, w tym także napływowej, z terenów księstw niemieckich, niosącej ze sobą idee protestantyzmu niezwykle żywe aż do XVI w. 

Ziemia Bystrzycka, jak i wiele innych śląskich regionów- była nieustannie przedmiotem sporów między możnowładcami korony polskiej, czeskiej i książętami niemieckimi. Po polskim okresie piastowskim długo władzę nad tym terenem sprawowali czescy wielmoża. 
W 1567 Ziemia Kłodzka stała się częścią Korony Habsburgów. Ale miasta, po husyckich nowinkach walczyły z feudałami o samodzielność, a mieszczaństwo zyskiwało wiele praw, które można było wykupywać - np. prawo do sprawowania wójtostwa lub wyższego sądownictwa. Ówczesną obyczajowość sądownicza doskonale ilustruje zachowany do dziś kamienny pręgierz pochodzący właśnie z tego okresu. 
Nowa sytuacja i nowe prądy wyrażały się także w zmianie architektury. Właśnie wtedy wybudowano w Bystrzycy nowy ratusz oraz wiele innych budowli, w tym gospodarczych, a także unowocześniono oblicze już istniejących, nadając im cechy stylu renesansowego; budynki drewniane zastępowano murowanymi, brukowano ulice, zakładano wodociągi miejskie. Jak cały Śląsk Ziemia Bystrzycka przeżywała wtedy swoje dobre lata. 
Bogate mieszczaństwo wznosiło zdobione kamienice, a możni - pałace. W tym właśnie okresie wybudowano rezydencję w Gorzanowie udostępnioną dziś zwiedzającym. 
Wybuch wojny trzydziestoletniej oraz konflikty związane z kontrreformacją zachwiały dotychczasowym życiem. W Bystrzycy nie powrócono już potem do poprzedniej pomyślności i wielkiego rozkwitu. 
Dzięki rysunkom wykonanym przez wędrującego po miastach i zamkach Śląska porucznikowi Wernerowi wiemy jak wyglądała Bystrzyca w wieku XVIII. Na rycinie widoczne są: posąg Trójcy Świętej w Rynku, a na wzniesieniu Góry Parkowej - kaplica Św. Floriana- przed którą wtedy znajdowała się pustelnia. Na podstawie rysunku można stwierdzić, iż ogólna sylwetka miasta niewiele zmieniła się do dziś dnia. 

Z XVIII wieku, okresu kiedy fundowano wiele obiektów sakralnych, pochodzi kilka zachowanych kościołów: związany z ruchem pielgrzymkowym kościół Matki Bożej Śnieżnej w Międzygórzu, drewniany kościół w Zalesiu i takiż w Nowej Bystrzycy a także kościół w Wyszkach. 
Wojny Śląskie znowu przyniosły okres niepokojów, a Bystrzyca przechodziła z rąk do rąk. W rezultacie przeszła - jak i cały niemal Śląsk - pod panowanie Prus. Nastąpiły zmiany w sposobie funkcjonowania administracji, doprowadzając do wyznaczenia Bystrzycy na miasto powiatowe (1818). Wreszcie po okresie burzy napoleońskiej i klęskach żywiołowych nie oszczędzających bystrzyckich miejscowości, w połowie XIX w. nastąpił czas ożywienia gospodarczego. Znowu nastąpiły zmiany w układzie urbanistycznym Bystrzycy - została rozebrana Brama Kłodzka, przestała istnieć fosa miejska, rozwijały się przedmieścia, pojawiły się nowe formy przemysłu, zmieniał się tradycyjny system komunikacji - rozpoczęła bowiem działalność linia kolejowa. Z tego okresu pochodzi oglądany do dziś w rynku nowy ratusz, którego kształt wzorowany był na stylu włoskich republik miejskich. Rozbudowa miasta, aczkolwiek skromniejsza i o odmiennym charakterze niż ta XVI-wieczna: trwała do 1939 r. II wojna, podobnie jak I, okazała się dla Bystrzycy nieco łaskawsza od wojen poprzednich - i przyniosła wielką zmianę. W 1945 r. rządy w mieście przejęły władze polskie. Dzieje rejonu potoczyły się w innym kierunku. Bez wątpienia o specyfice Ziemi Bystrzyckiej stanowi jej historyczne bogactwo, niezwykła przeszłość związana z dziejami trzech państw i narodów, zaklęta w licznych tu zabytkach, o które warto dbać jako o wizytówkę rejonu. Wspomnijmy tylko, iż bystrzycka starówka o oryginalnej tarasowej zabudowie porównywana jest czasem do włoskiego Nemi i niemieckiego Rothenburga. Dodać trzeba, te tak interesujące tu zabytki wkomponowane są w piękne krajobrazy, z których słynie Ziemia Kłodzka.

Z kart Historii:

Długopola Zdroju

Długopole Zdrój do roku 1945 stanowiło część Długopola Dolnego, jednak jego początki nie są dokładnie znane. Wiadomo, że ok. roku 1568 działała tu kopalnia "Gab Gottes", z której wydobywano ałun do czasów wojny 30-letniej, po której kopalnia przestała działać. W wyrobisku kopalni zaczęła zbierać się woda o kwaskowatym smaku, którą miejscowa ludność wykorzystywała do picia, a także i kąpieli. Jednak dopiero w 1762 r. miejscowy młynarz ustawił drewniane koryto dla ujęcia wody, a w pobliskim domu kadź do kąpieli. Nie było to jeszcze jednak uzdrowisko, chociaż wykorzystywano wodę już do picia, a przede wszystkim do sporządzania musującego napoju z winem i cukrem.

Za początek uzdrowiska można uznać dopiero ujęcie wody ze źródła "Emilia" w 1798 r. i przeprowadzenie pierwszej analizy chemicznej składu wód, czego dokonał w początkach XIX wieku znany śląski geolog dr Ohm. W 1802 r. sprowadzono i zamontowano pierwsze wanny żeliwne. Miejscowością zainteresowała się wówczas rada miejska Bystrzycy Kłodzkiej, której własnością był młyn i teren uzdrowiska. Pierwsze poważne inwestycje zrealizowano jednak dopiero w roku 1817, kiedy to powstał drewniany dom dla kuracjuszy z 16 pokojami z łazienkami oraz jadalnią. W 1819 r. nad źródłem "Emilia" wzniesiono drewnianą altanę-pijalnię, w 1834 r. wzniesiono murowany dom zdrojowy, i na tym zakończono inwestycje. W 1839 r. uzdrowisko zostało sprzedane. Nowy właściciel dr Julius Hancke z Wrocławia rozwinął uzdrowisko do tego stopnia, że zaczęło ono konkurować ze starszymi kurortami Ziemi Kłodzkiej i stało się bardzo popularne w Niemczech. Założono park z oryginalnym drzewostanem, a w roku 1840 wzniesiono nową pijalnię w stylu neogotyckim. Szczególny rozwój Długopola Zdroju nastąpił w drugiej połowie XIX w., w 1846 r. zbudowano nową kolumnadę spacerową, a w latach 1850-51 nowe łazienki. W tym okresie powstało kilka pensjonatów.

W dniu 15.02.1876 r. odkryto przy promenadzie źródło "Elizy" (obecnie "Kazimierz"), a w roku 1909 odwiercono kolejne źródło "Renata", które okazało się najwydajniejsze. W okresie międzywojennym istniały 3 hotele i ok. 10 pensjonatów.

W czasie II wojny światowej uzdrowisko zamieniono na szpital wojskowy. Po 1945 roku nastąpiły zasadnicze zmiany w dziejach Długopola Zdroju. Przede wszystkim stało się ono miejscowością samodzielną, a w 1946 r. uzdrowisko zaczęło ponownie funkcjonować, chociaż zaraz po zakończeniu wojny urządzenia zdrojowe i wyposażenie pensjonatów rozkradziono lub zdewastowano. Hotele zamieniono na sanatoria, a większe pensjonaty przejęło FWP na domy wczasowe oraz zakłady pracy na swoje placówki. Profil leczenia (choroby układu krążenia, choroby kobiece i reumatyzm) i zakres zabiegów zmieniono na rehabilitację po wirusowym zapaleniu wątroby. W 1966 r. połączono w jeden zespół administracyjno-organizacyjny uzdrowiska w Lądku Zdroju i Długopolu Zdroju, ale nie przyniosło to spodziewanych efektów, szczególnie dla małego Długopola, ze względu na małą wydajność miejscowych źródeł mineralnych.

Obecnie w Długopolu Zdroju znajdują się 4 szpitale uzdrowiskowe : "Ondraszek", "Mieszko", "Dąbrówka", "Fortuna", które dysponują ok. 400 miejscami noclegowymi z pełnym węzłem sanitarnym oraz z 2 stołówkami, a także pensjonaty, domy wypoczynkowe i gospodarstwa agroturystyczne, które posiadają łącznie ok. 270 miejsc noclegowych

Międzygórza

Najstarszy zapis dotyczący Międzygórza pochodzi z 1576 roku. Jest w nim wzmianka, że von Tschirnhausowie, właściciele dóbr międzyleskich, posiadają wieś Międzygórze, w której żyje 16 dorosłych osób. Mieszańcy osady trudnili się uprawą ziemi oraz karczowaniem puszczy bukowo – jodłowo – jaworowej, wypalaniem węgla drzewnego oraz wyrobem dziegciu, smoły i potażu. W czasie wojny trzydziestoletniej, w latach 1618-1648, liczba mieszkańców Międzygórza bardzo szybko wzrastała. Związane było to z faktem, iż ludność miast i wsi śląskich szukała schronienia przed obcymi wojskami oraz przed epidemiami morowego powietrza, które dziesiątkowało mieszkańców, zaś w Międzygórzu było czyste powietrzei woda. Dzięki napływowi ludności ze Śląska, między innymi rzemieślników i ludzi światłych, Międzygórze zaczęło szybko przekształcać się z biednej i zacofanej wsi rolniczej w bogatą wieś rzemieślniczą. Od 1628 roku zaczęło się powolne zahamowanie rozkwitu Międzygórza, gdyż władze austriackie zabrały do wojska, w latach 1628 – 1630, trzydziestu jeden młodych mężczyzn. W 1631, z powodu głodu i epidemii, w Międzygórzu z 521 osób zostało przy życiu tylko 56. W 1740 roku król pruski Fryderyk II rozpoczął pierwszą wojnę o Śląsk z Marią Teresą – cesarzową Austrii. Wojna zakończyła się w 1742 roku zwycięstwem Fryderyka II. Cały Śląsk i Hrabstwo Kłodzkie, w tym i Międzygórze, zostało przyłączone do Prus. W 1740 roku rozpoczęto w centrum Międzygórza budowę kościoła cmentarnego pod wezwaniem św. Józefa. Budowę drewnianego kościoła na kamiennej podmurówce ukończono 1742 roku. Obecnie jest to najstarszy budynek w Międzygórzu . Natomiast najstarszym obiektem mieszkalnym w Międzygórzu jest budynek z 1789 roku, usytuowany koło końcowego przystanku PKS przy ulicy Śnieżnej.

W 1834 roku księżna Marianna Orańska, córka króla zjednoczonych Niderlandów, żona księcia Hohenzollerna z Kamieńca Ząbkowickiego, zakupiła posiadłość "Szczerba", w skład której wchodziło także Międzygórze, za 26 tysięcy talarów. Zaraz po zakupie Marianna Oriańska przystąpiła do zagospodarowania Międzygórza. Wybudowała drogi łączące Międzygórze ze Stroniem Ślaskim i Lądkiem Zdrojem. Wzniosła modrzewiowy dworek myśliwski nad wodospadem – obecnie DW. "Leśniczówka". Zaczęła również sprzedawać działki budowlane bogatym osobom pod budowę pensjonatów w stylu alpejskim. w 1875 roku zakończono budowę lini kolejowej z Wrocławia do Międzylesia i wybudowano drogę bitą ze stacji kolejowej w Domaszkowie do Międzygórza. Najwięcej jednak Międzygórze zawdzięcza rodzinie Jenisch. Pod koniec XIX w. Henryk Jenisch, lekarz uzdrowiskowy z Lądka Zdroju, otwiera w Międzygórzu sanatorium - obecnie DW "Gigant". Był to początek rozwoju fortuny Jenischów i przekształcanie wsi Międzygórze w jeden z najekskluzywniejszych kurortów Niemczech. O tym, że uzdrowisko dobrze funkcjonowało najlepiej świadczy fakt, że doktor Jenisch był głównym sponsorem budowy kościoła ewangelickiego w latach 1910 -1911. Pod koniec 1945 r. Międzygórze zostaje przekazane organizacji młodzieżowej OMTUR. W 1946 r. OMTUR otwiera w Międzygórzu liceum pedagogiczne i szkołę spółdzielczą. W latach 1947 – 48 Międzygórze zostaje Centralnym Ośrodkiem Szkoleniowym Z.M.P. W 1959 roku przejmuje F.W.P. W tym samym roku przybywa do Międzygórza 2 564 Greków z armii Markosa, którzy zostali zakwaterowani w pensjonatach F.W.P. W drugiej połowie lat siedemdziesiątychwybudowano osiedle leśne "Słowik"i jeden pensjonat F.W.P. "Widok". W 1958 roku utworzono Krajobrazowy Rezerwat Przyrody "Wodospad Wilczki" o powierzchni 2,75 ha. Od 1926 roku zaczął powstawać "Ogród Bajek", którego twórcą był pracownik leśny Izydor Kriesten, który pracując w lesie zbierał korzenie, krzywe gałęzie oraz huby i tworzy z nich fantazyjne domki i postacie bajkowe. Po 1945 roku "Ogrodem bajek" nikt się specjalnie nie zajmował i popadał on w coraz większą ruinę. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku "Ogrodem bajek" opiekowali się harcerze z Poznania. Później Ogród popadł w ruinę. Od 1985 roku działacze PTTK społecznie ratują i przywracają baśniowy wygląd "Ogrodu bajek". Obecnie Międzygórze jest popularną wsią letniskową o dużych walorach klimatycznych i wielu atrakcjach turystycznych .

(opracowano na podstawie informatora turystycznego, Włodzimierz Głaz - Międzygórze).

Gorzanowa

Jedna z najładniejszych i najciekawszych miejscowości na Ziemi Kłodzkiej, leżąca nad Nysą Kłodzką. Stanowi niemal geograficzne centrum Ziemi Kłodzkiej. Gorzanów znany jest już od wczesnego średniowiecza. Ceniony był od dawna jako miejscowość o wybitnych walorach rekreacyjno-wypoczynkowych, a od ponad 100-lat do jej popularności przyczyniło się odkrycie w 2-giej połowie XIX w. miejscowych źródeł mineralnych. W 1895 roku czynna była już rozlewnia wody mineralnej, eksploatująca źródło "Weberquell" prod. ok. 300 tys. butelek wody rocznie. Piękna, dawniej zalesiona okolica wzbudzała zainteresowanie mieszkańców pobliskich miast, szukających spokoju i wytchnienia wśród cienistych lasów i u brzegów Nysy Kłodzkiej. W niezwykle bogatym w zabytki Gorzanowie góruje nad miejscowością kościół parafialny pod wezwaniem Św. Marii Magdaleny, który przetrwał w stanie dobrze świadczącym o jego gospodarzach. Imponująca wieża kościelna była jako pierwsza, podświetlana na Ziemi Kłodzkiej. Miejscowość jest wymieniana źródłowo, po raz pierwszy w roku 1341 jako Arnoldisdorf później Arnsdorf lub "Arnoldi villa". W 1670 roku otrzymała nazwę "Grafenort" a po 1945 roku Gorzanów. Miejscowość nie stanowiła majątku królewskiego tzw. "królewszczyzny", lecz w bliżej nieokreślonym czasie wczesnego średniowiecza stała się własnością prywatną.

Należała m.in. do dwóch znanych rodów Muszyn i Raczyn, lecz po wojnie 30-sto letniej dobra te zostały skonfiskowane za sprzyjanie czeskiej rebelii. Wtedy to dobra te wraz z zamkiem przechodzą na krótko w posiadanie biskupa wrocławskiego Karola, będącego arcyksięciem austriackim, który jednak sprzedaje majątek Johanowi Arbogastovi von Annenberg za "magiczną" sumę 52525 Talarów. W 1636 roku nowy właściciel otrzymuje tytuł (starosty Hrabstwa Kłodzkiego). Po śmierci Annenberga, jego córka i dziedziczka Maria Maximiliana, poślubiła Johanna Fridricha von Herbestein, który pochodził ze styryjskiej rodziny szlacheckiej od dawna związanej z Habsburgami (jeden z jej członków był znanym dyplomatą w XVI w. posłował do Moskwy i napisał relację z tej podróży). Od momentu przejęcia zamku i dóbr gorzanowskich przez Herbersteinów, rozpoczęła się niemal trzystu letnia obecność tego rodu w Gorzanowie, która zaznaczyła się nawet w nazwie miejscowości (Grafenort - hrabiowska miejscowość). Niewiele brakowało do uzyskania praw miejskich przez Gorzanów, o co hrabia zabiegał na dworze cesarskim. Jednak ostry sprzeciw pobliskiego miasta Bystrzyca Kłodzka jak i innych miast uniemożliwił uzyskanie owych praw. Zasługą hrabiego było również założenie pierwszego na Ziemi Kłodzkiej, a może i najstarszego, regularnego na Śląsku ogrodu pałacowego wraz z jego architektoniczną osobliwością – Rotundą (pawilon ogrodowy wzorowany na budowli z Schonbrunn pod Wiedniem). Należy również przyznać, że był to człowiek pobożny, ufundował nawet w lesie koło Gorzanowa kaplicę św. Antoniego, która stała się z czasem miejscem pielgrzymek i wita turystów, aż po dzień dzisiejszy, wraz z figurami i kapliczkami przydrożnymi, których tutaj nie brakuje. Rządy hrabiego okazały się jednak ciężkie dla ludności poddańczej, która w XVII stuleciu podjęła bunt. Jak się później okazało, był to najpoważniejszy bunt chłopski w dziejach Hrabstwa Kłodzkiego. Na początku XIX w. dzięki pasji hrabiego Hieronima von Herbersteina został powołany do życia teatr dworski w Gorzanowie. Działał stale przez 8 miesięcy w roku (od września do maja) dając trzy przedstawienia tygodniowo. Repertuar był bogaty, Grano sztuki: Szekspira, Goethego, Schillera, wystawiano dramaty, widowiska muzyczne, z czasem nawet i małe opery. Dyrektorem artystycznym przez szereg lat był znany poeta, dramatopisarz, artysta, reżyser i polonofil Karol von Holtei. W swoich dziełach pozostawił trwały ślad rozlicznych związków z Gorzanowem, jego mieszkańcami i tutejszą przyrodą. Teatr działał do śmierci hr J. H. von Herbersteina (1847r.), ale jego sława przetrwała znacznie dłużej. Pod koniec XIX w. Gorzanów stawał się coraz bardziej znanym letniskiem. W latach 20-tych nowego wieku w Gorzanowie odbywały się "Misteria Pasyjne". Było to wielkie przedsięwzięcie (widownia czyli park zamkowy mogła pomieścić 5 tys. osób, a w scenach masowych brało udział 150 aktorów i statystów. Przedstawienia te stały się wielką atrakcją i ściągały do Gorzanowa licznych pielgrzymów jak i turystów. Od 1930r. zespół zamkowy przeszedł pod zarząd miasta Bystrzycy Kł. Gorzanów był już wówczas popularnym, dobrze zagospodarowanym letniskiem, cieszącym się, od z górą stu lat, opinią najpiękniejszej wsi Ziemi Kłodzkiej. W czasie II wojny światowej Gorzanów nie ucierpiał, gdyż na terenie Ziemi Kłodzkiej nie było prowadzonych działań wojennych. Jednak ludność cywilna musiała przejść tzw. "akcję przesiedleńczą" w myśl podjętych traktatów. Zarówno Polacy wypędzeni przez Rosjan jak i Niemcy, zmuszeni byli do opuszczenia swoich domów i stron rodzinnych. Gorzanów leży przy trasie międzynarodowej na Wiedeń i Pragę, 9 km. od Kłodzka i 7 km. od Bystrzycy Kł. Jest największą wsią w gminie bystrzyckiej. Obecnie liczy 1200 mieszkańców. Ludność utrzymuje się głównie z pracy w zakładach miejscowych (zwłaszcza rozlewni wód mineralnych). Na terenie Gorzanowa istnieją trzy zakłady produkujące wodę mineralną, sieć sklepów, Szkoła Podstawowa, Ośrodek Zdrowia, Poczta, Stacja Kolejowa (działająca od końca XIX w.), Biblioteka Publiczna, Kawiarnia, Młyn. W centrum znajduje się dawny park pałacowy o powierzchni 6,5 ha., w którym rosną stare okazy drzew rodzimych i egzotycznych (niektóre mają ponad 300 lat). Z okolicznych dróg roztaczają się piękne widoki na góry Bystrzyckie i Masyw Śnieżnika. W 1999 r. na dziedzińcu zamkowym jak i w miejscowym kościele odbyły się koncerty muzyki dawnej w ramach I Ogólnopolskiego Festiwalu Kameralistyki Młodych. Natomiast w roku 2000 powołane do życia zostało Towarzystwo Miłośników Go. Tak więc mieszkańcy pragną przywrócić dawny blask miejscowości, wykorzystać spory potencjał zabytkowy na bazie m.in. dobrodziejstw gorzanowskich wód...produkowanych tutaj od 1892 roku !

Całość opracował: Robert Duma

materiały udostępnione przez UMiG w Bystrzycy Kłodzkiej